OCHRONA LASÓW 19.11.2026

Białowieska arka Noego

Izabela Zygmunt
Izabela Zygmunt foto
Grzyby w Puszczy Białowieskiej. Fot. Adam Wajrak

Ochrona Puszczy Białowieskiej może iść w parze z rozwojem lokalnej społeczności, o ile uda się nam rozmawiać o tym racjonalnie i bez demagogii.

Puszcza Białowieska nie jest lasem jak każdy inny. Jej wartość trudno opisać językiem, którym na co dzień posługujemy się w debacie publicznej, skupionej głównie na sprawach gospodarczych. Puszcza to coś starszego, większego, bardziej ponadczasowego niż nasze codzienne materialne zmartwienia i obecny sposób działania społeczeństw. Ale to wcale nie znaczy, że zachowanie jej niezwykłości jest sprzeczne z dbaniem o potrzeby ekonomiczne ludzi. 

Puszcza w dobie szóstego masowego wymierania 

W Puszczy Białowieskiej nadal żyją organizmy, które zniknęły z większości innych lasów, i nie chodzi tu tylko o żubra, który przed wiekami zamieszkiwał puszcze na całym obszarze Polski, ale na początku XX w. niemal wyginął. Dziś, dzięki skutecznej restytucji gatunku, Puszcza Białowieska pozostaje ostoją największej wolno żyjącej populacji żubra w Polsce. 

Puszcza jest jednym z niewielu wciąż istniejących miejsc występowania ptaków takich jak dzięcioł białogrzbiety, dzięcioł trójpalczasty czy sóweczka, oraz rzadkich chrząszczy, takich jak ponurek Schneidera czy opiętek białowieski. Dla tego ostatniego Puszcza Białowieska stanowi jedną z najważniejszych ostoi w skali światowej. W Puszczy znajdziemy też niesamowite bogactwo grzybów, w tym wiele gatunków, które na terenie Polski nie występują nigdzie indziej, takie jak pomarańczowiec bladożółty, oraz skrajnie rzadkie gatunki, dla których stanowi ona najważniejszą ostoję w kraju, jak późnoporka czerwieniejąca.

Tym, co łączy większość gatunków trwających przy życiu dzięki Puszczy Białowieskiej jest ich zależność od martwego drewna – zamierających dziuplastych drzew, powalonych pni i próchniejącego drewna w różnych stadiach rozkładu, oraz od ciągłości naturalnych procesów w życiu lasu, takich jak cykle zamierania i naturalnej odnowy. 

Te dwa elementy czynią Puszczę Białowieską lasem o unikalnej wartości. Bogactwo martwego drewna i ciągłość niezaburzonego życia lasu odróżnia ją od lasów użytkowanych gospodarczo, z których martwe drewno znika zanim zdąży odegrać swoją rolę w ekosystemie, a cała delikatna sieć życia spleciona z tysięcy gatunków i ich wzajemnych zależności jest cyklicznie zrywana zrębami, budową dróg, odwodnieniami, i nie dostaje czasu na odbudowanie się w całym swoim pierwotnym bogactwie.

Gospodarka leśna, przez selekcję drzew, kształtowanie składu gatunkowego i struktury drzewostanów, ogranicza możliwość obserwowania spontanicznej adaptacji ekosystemów do zmieniających się warunków. Tymczasem w dobie postępującej zmiany klimatu szczególnego znaczenia nabiera wiedza o tym, jak naturalne lasy reagują na nowe warunki bez ingerencji człowieka. Puszcza Białowieska, z całym swoim bogactwem gatunków, wielowiekową ciągłością procesów naturalnych i gęsto utkaną siecią ich wzajemnych zależności, z najkompletniejszym kodem leśnego życia, jaki istnieje, jest jednym z najważniejszych laboratoriów tego procesu.

Bezcenny skarb wreszcie bezpieczny?

W procesach ekologicznych skala ma znaczenie. Zachowanie naturalnego lasu ze wszystkimi gatunkami, procesami, elementami krajobrazu daje większe przyrodnicze korzyści na większych powierzchniach.

W Puszczy Białowieskiej ochronie podlega 10,5 tys. ha Białowieskiego Parku Narodowego, a ponad drugie tyle powierzchni jest objęte ochroną rezerwatową poza Parkiem. Łącznie to i tak zaledwie ok 1/3 polskiej części Puszczy Białowieskiej. Cenne naturalne lasy z ponadstuletnimi drzewostanami, mokradła przechowujące wodę dla leśnych ekosystemów i puszczańskie krajobrazy poza granicami parku narodowego i rezerwatów są formalnie lasami gospodarczymi, w których jeszcze kilka lat temu intensywnie działały harwestery, dopóki wycinek nie zatrzymały protesty i wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE. 

Mówimy o lasach, które na przestrzeni dziejów doświadczały wprawdzie ludzkiej ingerencji, np. w czasie rabunkowych wyrębów prowadzonych przez korporację Century w okresie międzywojennym, czy w okresie intensywnej eksploatacji czasów PRL. Jednak z upływem czasu (i dzięki bliskości pierwotnego rdzenia Puszczy) ich przekształcone fragmenty odzyskały naturalny charakter. Znajdujące się poza parkiem narodowym i rezerwatami lasy Puszczy Białowieskiej to nadal jedne z najlepiej zachowanych ekosystemów leśnych w Europie Środkowej, które wciąż żyją życiem lasów sprzed wieków.

Unikalną wartość całej Puszczy doceniły instytucje międzynarodowe: Unia Europejska i UNESCO. Cała Puszcza jest obszarem Natura 2000 i niemal cała – obiektem światowego dziedzictwa. Jednak te dwa tytuły jedynie wskazują na wyjątkową wartość obszaru i same z siebie nie oznaczają, że jest on skutecznie chroniony. Dobitnie pokazały to nielegalne wycinki Puszczy Białowieskiej w 2017 r. 

Projektowany rezerwat „Puszcza Białowieska Lasy Otwarte im. prof. Simony Kossak” ma objąć 33,7 tys. ha Puszczy, które dotychczas pozostawały poza ochroną parkową i rezerwatową. Wraz z istniejącymi rezerwatami i Białowieskim Parkiem Narodowym pozwoli to objąć tymi formami ochrony zdecydowaną większość polskiej części Puszczy. 

Będzie to jednak rezerwat nietypowy, bo otwarty dla ludzi i udostępniony do zbioru grzybów i runa leśnego, podobnie jak istniejący od 2003 r. rezerwat Lasy Naturalne Puszczy Białowieskiej. 

Puszcza a lokalna gospodarka

W odróżnieniu od wyrębów i „gospodarki drzewostanowej”, otwarcie rezerwatu dla ludzi nie stoi w sprzeczności z ochroną tego, co w niej cenne. Ludzie byli obecni w tym miejscu od pradziejów i na różne sposoby korzystali z Puszczy. Poza okresami intensywnych wyrębów nie prowadziło to do niszczenia unikatowych walorów Puszczy, i nadal może tak być.

W 2026 r. został przyjęty „Plan zarządzania obiektem światowego dziedzictwa Białowieża Forest (część polska)”. To strategiczny dokument wyznaczający cele i kierunki ochrony Puszczy Białowieskiej w granicach obiektu UNESCO oraz rozwoju puszczańskich gmin. Jest to prawdopodobnie najlepiej skonsultowany plan ochrony przyrody, jaki kiedykolwiek powstał w Polsce. Zapisy Planu są wynikiem długiego procesu partycypacyjnego z udziałem lokalnej społeczności, leśników i włodarzy, i wyznaczają kierunek działania, który godzi ochronę całego unikatowego ekosystemu Puszczy z gospodarczym interesem lokalnej społeczności.

Plan wyklucza wyręby na ponad 96 proc. obszaru obiektu światowego dziedzictwa. Jednocześnie wyznacza osiem celów zarządzania Puszczą Białowieską, z czego trzy dotyczą bezpośrednio rozwoju lokalnych gmin: tworzenia warunków dla zrównoważonego rozwoju gmin Puszczy Białowieskiej, wzmacniania tożsamości i dumy lokalnych wspólnot na bazie wiedzy o walorach przyrodniczych, kulturowych i historycznych Puszczy Białowieskiej, oraz wykorzystania wyjątkowej wartości obiektu UNESCO w promowaniu regionu Puszczy Białowieskiej.

Utworzenie rezerwatu na niechronionym dotąd obszarze Puszczy jest praktycznym wdrożeniem zapisów Planu. Zgodnie z jego duchem, niesie ze sobą finansowe wzmocnienie gmin, na których terenie powstanie. Jeśli rezerwat zostanie formalnie utworzony w tym roku, gminy Białowieża, Hajnówka, Dubicze Cerkiewne, Narew i Narewka od 2028 r. otrzymają subwencję ekologiczną zwiększoną o łącznie kilka milionów złotych rocznie. Oprócz tego będą mogły od razu sięgnąć po środki z programu Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej „Zielone gminy – stawiając na bioróżnorodność”, gdzie łączna pula dostępna dla pięciu gmin Puszczy wyniesie ponad 33 mln złotych. To pieniądze przeznaczone na zabezpieczenie puszczańskiej przyrody i jej udostępnienie, by wspierała lokalny rozwój.

Warto w tym miejscu przypomnieć, że w trzech nadleśnictwach Puszczy Białowieskiej od 2018 r. nie prowadzi się pozyskania drewna, po tym jak wycinki z czasów ministra Szyszki zostały wstrzymane przez polskie i unijne sądy. Nadleśnictwa Białowieża, Hajnówka i Browsk nie przynosiły zysku nawet wtedy, gdy pozyskiwały z Puszczy setki tysięcy metrów sześciennych drewna. Dziś nie mają zatwierdzonych planów urządzania lasu (tzw. PULi). Ich przyszłe PULe muszą być zgodne ze wspomnianym wcześniej „Planem zarządzania obiektem światowego dziedzictwa”, który dopuszcza możliwość cięć jedynie na ok. 86 ha obiektu światowego dziedzictwa – tam, gdzie jest to przyrodniczo uzasadnione, np. koniecznością przebudowy nasadzanych po wojnie drzewostanów o składzie gatunkowym niezgodnym z siedliskiem. 

To oznacza, że niezależnie od planów powołania nowego rezerwatu, w Puszczy Białowieskiej nie ma i nie będzie masowej produkcji drewna, a region funkcjonuje bez niej już niemal dekadę. 

Utworzenie rezerwatu nie będzie dla lokalnej gospodarki zmianą na gorsze. Przeciwnie, otworzy nowe możliwości finansowania rozwoju opartego na współistnieniu z najbardziej niesamowitym lasem w tej części Europy.

Lokalna społeczność rozumie, że ochrona Puszczy jest szansą na stabilny rozwój. W badaniach opinii przeprowadzonych w maju 2025 r. 77 proc. mieszkańców obszaru Puszczy Białowieskiej i 70 proc. mieszkańców województwa podlaskiego wypowiedziało się przeciwko pozyskaniu drewna na obszarze Puszczy. W tym samym badaniu postulat ochrony całego obszaru Puszczy i nadania pierwszeństwa naturalnym procesom poparło 89 proc. mieszkańców obszaru Puszczy Białowieskiej i 84 proc. mieszkańców Podlasia. 

Debata na manowcach

Utworzenie nowego rezerwatu i objęcie ochroną całej Puszczy byłoby historycznym osiągnięciem, zabezpieczającym na przyszłość nasz najbardziej niezwykły przyrodniczy skarb. Mimo to pojawiły się grupy, które w imię partykularnego interesu próbują ten plan wykoleić.

Wszelkie racjonalne argumenty, w tym argumenty dotyczące ekonomicznego interesu lokalnej społeczności, przemawiają za tym, by otwarty rezerwat powstał. Protestującym przedstawicielom branży drzewnej pozostaje demagogia, ale nie wahają się jej użyć. Oto kilka przykładów „argumentów” podnoszonych przeciwko powołaniu rezerwatu:

„Stos ułożony z martwego drewna z Białowieży miałby 2 tys. km długości i sięgał do Rzymu!” 

Gdyby ułożyć to drewno nie w stos, tylko w linii, kto wie, może nawet dałoby się opasać Ziemię wzdłuż równika, ale o czym to niby świadczy, skoro białowieskie martwe drewno jest bezcenne dla przyrody dopóki pozostaje tam, gdzie jest?

„Hajnówka ma piłę w herbie!” 

Ten argument sam prosi się o sprowadzenie do absurdu, biorąc pod uwagę, że miasta miewają w herbach np. uciętą głowę Jana Chrzciciela na złotej tacy, albo pół-kobietę, pół-rybę. Jest też wiele miast, których herby odwołują się do gospodarczej historii, ale czy stolica powiatu, który ma u siebie największy skarb przyrodniczy kraju, rzeczywiście powinna w XXI wieku zarabiać na przerabianiu go na deski, kiedy ma inne możliwości rozwoju? 

„Lokalna ludność nie ma lokalnego opału, a przewożenie drewna z ościennych nadleśnictw zwiększa ślad węglowy!” 

W czym właściwie lokalny opał jest lepszy od nielokalnego? I czy możemy porozmawiać o śladzie węglowym spalania drewna, a nie tylko jego transportu?

„W filmie o Simonie Kossak Puszczę Białowieską zagrała Puszcza Knyszyńska!” 

Tak, a prof. Simonę Kossak zagrała Sandra Drzymalska, która, podobnie jak lasy Nadleśnictwa Supraśl, występowała również w licznych innych filmach. Co z tego wynika dla potrzeby ochrony Puszczy?

I tak dalej, a wszystko po to, by nie „utracić” możliwości zarabiania na drewnie, którego na terenie powstającego rezerwatu od lat się nie pozyskuje i nie ma legalnej możliwości, by do pozyskiwania wrócić.

Ochrona Puszczy Białowieskiej to zbyt poważny temat, by debatę o nim prowadzić w ten sposób. Stawką jest to, czy ochronimy w całości jeden z najlepiej zachowanych lasów naturalnych w tej części świata, i czy zrobimy to zgodnie z interesem lokalnej społeczności. Na jednej szali leży utworzenie rezerwatu chroniącego samoistne, naturalne procesy związane z życiem lasu oraz finansowy impuls dla gmin, na drugiej – rozmywanie procesu, dalszy stan zawieszenia i marazm. Wybór wydaje się jasny.

Wróćmy na koniec do żubra. Pod koniec XIX w. ten niegdyś powszechnie występujący w Polsce gatunek znalazł się na granicy wymarcia wskutek kłusownictwa. Puszcza Białowieska była jego ostatnią ostoją, jednak pod presją działalności człowieka nawet tam nie udało się utrzymać dzikiej populacji żubrów nizinnych. Po I wojnie światowej przestała ona istnieć, a żubra przywrócono Puszczy dzięki osobnikom pozostającym przy życiu w hodowlach i ogrodach zoologicznych. 

To historia gatunku, który w ostatniej chwili udało się ocalić przed wymarciem. Jednak w przypadku Puszczy Białowieskiej stawka jest znacznie większa. Chodzi o zachowanie całego bogactwa unikalnego ekosystemu - jego różnorodności, wzajemnych powiązań i naturalnych procesów, które kształtowały go przez tysiące lat. Utworzenie nowego rezerwatu to szansa, by ochronić to dziedzictwo, zanim zostanie bezpowrotnie zubożone. W dobie zmiany klimatu odtworzenie utraconej różnorodności i złożoności Puszczy może okazać się niemożliwe. Dlatego działać trzeba teraz, póki wciąż mamy co chronić.